Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasındaki gerilim hattında son dönemde dikkat çekici bir yumuşama yaşandığı gözleniyor. İki ülke arasındaki doğrudan müzakereler olmasa da, Katar ve Umman gibi arabulucuların yoğun çabaları sonucunda önemli gelişmeler kaydedildi. Bu gelişmelerin başında, insani konulara odaklanıldığı belirtilen dolaylı görüşmeler neticesinde potansiyel bir esir takası anlaşması ve Güney Kore’de dondurulan İran fonlarının serbest bırakılması yer alıyor.
Her ne kadar ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken, nükleer anlaşmaya yönelik kapsamlı bir yol haritası veya ‘paket anlaşma’ iddialarını reddetse de, insani meseleler üzerinde İran ile dolaylı görüşmelerin devam ettiğini teyit etti. İran ise herhangi bir anlaşmanın kendi çıkarları doğrultusunda olması ve yaptırımların kaldırılması şartına bağlı olduğunu vurguluyor. Bu durum, iki ülke ilişkilerinde temkinli bir iyimserlik rüzgarı estiriyor.
Kimler Süreçte Rol Alıyor?
- ABD: Biden yönetimi, özellikle Dışişleri Bakanı Antony Blinken aracılığıyla diplomatik de-eskalasyon sinyalleri veriyor.
- İran: Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan ve Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, ülkenin pozisyonunu ve şartlarını dile getiriyor.
- Katar: 2022’den bu yana ABD ve İran arasında önemli bir arabulucu rolü üstleniyor, özellikle fon transferi ve esir takası konularında aktif.
- Umman: Tarihsel olarak iki ülke arasında köprü görevi gören Umman, son dönemde de üst düzey görüşmelere ev sahipliği yaptı.
Yakın Dönemde Neler Yaşandı?
Ağustos 2023 başlarında, İran Dışişleri Bakanı Abdullahiyan, Ummanlı mevkidaşı Sayyid Hamad Al Busaidi ile Tahran’da bir araya geldi. Bu görüşme sonrasında Abdullahiyan, müzakerelerin “doğru yolda” ve “olumlu” ilerlediğini belirterek, diplomasinin en iyi yol olduğunu ifade etti. Eş zamanlı olarak, ABD tarafı da İran ile “de-eskalasyon” çabalarını kabul etti.
Bu gelişmelerle birlikte, beş ABD vatandaşının İran’da tutuklu bulunan beş İran vatandaşıyla takas edileceği yönünde raporlar ortaya çıktı. Anlaşmanın bir parçası olarak, Güney Kore’de dondurulan yaklaşık 6 milyar dolarlık İran fonunun bir Katar bankasına transfer edilmesi ve insani amaçlarla kullanılması öngörülüyor. Ancak, ABD bu fonların İran’ın diğer projelerinde kullanılmasını engellemek için sıkı denetimler uygulayacak.
Anlaşmanın Kapsamı Ne Olacak?
ABD, söz konusu görüşmelerin yalnızca insani konulara odaklandığını ve nükleer müzakerelere yönelik geniş bir “paket anlaşma” olmadığını ısrarla belirtiyor. Bu, ABD’nin nükleer müzakerelerde bir ilerleme sağlamak için henüz hazır olmadığı veya İran’ın taleplerini karşılamaya istekli olmadığı anlamına gelebilir. İran ise Nükleer Anlaşma’nın (JCPOA) yeniden canlandırılması için yaptırımların tamamen kaldırılması ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) ülkesine yönelik soruşturmalarını kapatması gerektiğini vurguluyor.
Arabulucuların Kritik Rolü
Katar ve Umman, bu karmaşık süreçte kilit birer arabulucu olarak ön plana çıkıyor. Katar, yaklaşık bir yıldır esir takası ve fon transferi konularında yoğun diplomatik çaba harcarken, Umman da Mayıs 2023’te ABD ve İran yetkilileri arasında dolaylı görüşmelere ev sahipliği yaparak diplomatik kanalları açık tuttu. Bu arabuluculuk çabaları, doğrudan temasın mümkün olmadığı durumlarda iki ülke arasındaki iletişimi sağlamak için hayati önem taşıyor.
Sürecin Geleceği
İran Dışişleri Bakanı Abdullahiyan’ın Eylül ayında New York’ta düzenlenecek BM Genel Kurulu toplantılarına katılması bekleniyor. Bu toplantılar, İranlı ve Amerikalı yetkililerin dolaylı yollardan da olsa temas kurabileceği yeni bir zemin sağlayabilir. Öte yandan, ABD Dışişleri Bakanı Blinken’ın Haziran 2023’teki “İran’ın nükleer programı çok hızlı ilerliyor” uyarısı, mevcut yumuşamaya rağmen nükleer meselenin masada kritik bir tehdit olarak durduğunu gösteriyor.
ABD-İran hattında son gelişmeler ne?
ABD ve İran hattındaki son gelişmeler, Katar ve Umman’ın arabuluculuğunda yürütülen dolaylı görüşmeler sonucunda insani bir esir takası anlaşması ve Güney Kore’deki dondurulmuş 6 milyar dolarlık İran fonunun serbest bırakılması yönündedir. ABD, bu adımları “de-eskalasyon” çabaları olarak tanımlarken, İran ise müzakerelerin kendi çıkarları ve yaptırımların kaldırılması ilkesiyle uyumlu olması gerektiğini belirtiyor. Nükleer anlaşmaya yönelik geniş bir ‘paket anlaşma’ ise henüz söz konusu değildir.